قرض الحسنهٔ الحیاة

۱. مقدمه

دین اسلام، دینی است کامل و چون آخرین پیامبر خدا(ص) و اوصیایش(ع) آن را تعلیم فرموده‌اند، در بر دارنده‌ی تعالیمی جامع برای انسان‌ها در همه‌ی عصور و قرون است. هیچ دستور دینی در اسلام، بیهوده تشریع نشده و احکام شرعی و فقهی در این دین آسمانی، مطابق با حکمت‌های الهی و نظام تکوین، تنظیم گردیده است، هرچند ممکن است پاره‌ای از این حکمت‌ها بر ما نامکشوف باشد. یکی از تعالیم مؤکَّد در اسلام عزیز، سنّت حسنه‌ی «قرض‌الحسنه» است که هم در قرآن کریم و هم در روایات شریفه مورد توجّه قرار گرفته است. برای آنکه جایگاه و ارزشِ این سنّت حکیمانه را بیشتر دریابیم، نیازمند ابراز چند نکته هستیم.

۲ . برادری

در قرآن، همه‌ی مسلمانان، «برادر» خوانده شده‌اند و جامعه‌ی دینی بر مبنای رابطه‌ی برادری تعریف و تبیین گردیده است. بدون شک غفلتِ هر یک از مؤمنان نسبت به زندگیِ دیگر برادران مؤمن خویش، غفلتی نابخشودنی است تا آنجا که رسول گرامی اسلام(ص)، چنین غفلتی را موجب خروج از دایره‌ی ایمان دانسته‌اند:

ما آمَنَ بی مَن باتَ شَبعانَ وَ جارُهُ جائعٌ. قال: وَ ما مِن أهلِ قریَهٍ یَبیتُ فیهِم جائعٌ، یَنظُرُ اللهُ إلَیهِم یَومَ القیامه.

آن کس که سیر بخوابد، در حالی که همسایه‌اش گرسنه باشد، به من ایمان نیاورده است… خداوند در روز رستاخیز، به مردمِ هر آبادی و شهری که کسی شب را در آن گرسنه بسر آورده باشد، به نظر رحمت، نگاه نخواهد کرد.

اصول کافی؛ ۲/۶۶۸

۳. اشتغال

جامعه‌ی دینی باید جامعه‌ای فعّال و پر جنب و جوش باشد لذا تنبلی و بیکاری در تعالیم اسلامی، مذموم شمرده شده‌اند. طلب روزیِ حلال در آموزه‌های روایی، هم‌ردیف جهاد در راه خدا معرّفی شده است. بنابراین یک مؤمن واقعی، نه تنها سربار جامعه و کسانِ خویش نیست بلکه همواره می‌کوشد تا باری از دوش دیگران بردارد و شرایط رفاه خانواده، هم‌کیشان و هم‌نوعان خود را فراهم سازد.

۴. فقـر

«فقر» و «تکاثر» در قرآن و روایات به شدّت نکوهش شده‌اند زیرا وجود هر یک از این دو در یک جامعه، نشان‌دهنده‌ی عدم توازن و تعادل اجتماعی و هم‌چنین ظلم و بی‌عدالتی است. اصولاً فقر و تکاثر، زاییده‌ی شرایط غیر عادلانه در یک جامعه هستند. اگر ثروت‌های عمومی درست تقسیم گردند، هرگز کسی فقیر نمی‌شود و اگر حقوق الهی و انسانی در اموال ادا شود، هرگز ثروت‌های انبوه گرد نمی‌آید. این مهم در روایات بسیاری مورد تأکید قرار گرفته است. به عنوان مثال در روایت پرمعنای زیر:

امام صادق(ع):  إنّ النّاس‏ ما افتقروا، و لا احتاجوا، و لا جاعوا، و لا عروا، إلّا بذنوب الأغنیاء.

نادارى ناداران، نیازمندى نیازمندان، گرسنگى گرسنگان، و برهنگى برهنگان، همه و همه، به گردن دارایان و توانگران است.

الحیاهä؛ ۱/۳۰

۵. حوادث ناخواسته

گاه به علّت حوادثی ناخواسته و ناگهانی، یکی از مؤمنان یا گروهی از ایشان، سرمایه‌ی خویش را از دست می‌دهند و نیازمند می‌شوند. حوادثی از قبیل سیل، زلزله، ورشکستگی، جنگ و… . در این صورت، آحاد مؤمنان موظّفند که بی اتلاف وقت، شرایط یک زندگیِ آبرومندانه و مرفّه را برای برادران و خواهران خویش فراهم کنند و اجازه ندهند که تصویر کریهِ فقر و بیچارگی، چهره‌ی جامعه‌ی اسلامی را مخدوش کند. به فرموده‌ی معصوم(ع)، حضور تنها یک فقیر و نیازمند در جامعه، نشان‌دهنده‌ی فقدان عدالت است زیرا عدالت یعنی برخورداری و رفاهِ تک‌تکِ افراد جامعه.

امام کاظم(ع): لو عُدِلَ فی النّاسِ لَاستَغنَوا …

اگر در جامعه‏اى به عدالت رفتار شود، همه بى‏نیاز خواهند شد (و فقیری باقی نخواهد ماند).

اصول کافی ۱/۵۴۲

۶. نیاز فوری

گاه برای یکی از مؤمنان، نیاز مالیِ فوری پیش می‌آید که تأمینِ هزینه‌ی مورد نیاز در آن لحظه و زمان از عهده‌ی وی خارج است ولی چنانچه زمان بگذرد، او می‌تواند با تلاش و فعّالیّت، مبلغ لازم را تهیّه و تأمین نماید. شرایطی همچون:

- خرید خانه، اتومبیل و وسایل ضروریِ زندگی،

- هزینه‌های مربوط به ازدواج و تهیّه‌ی جهیزیّه،

- هزینه‌های درمانی و عمل‌های جرّاحی و غیرِ آن،

- هزینه‌های مربوط به تولّد نوزادان،

- هزینه‌های مربوط به تحصیل در مدارس و دانشگاه‌ها،

- هزینه‌های مربوط به سفرهای زیارتی و…،

- هزینه‌های مربوط به کفن و دفن اموات و مجالس ترحیم و…

۷. نتیجه

نمونه‌هایی از این نیازهای مالی هستند که نباید برآوردنِ آن‌ها در جامعه‌ی دینی، مغفول واقع شود. فرد نیازمند در این شرایط، غالباً محتاج صدقه نیست بلکه باید نیاز او از طریق قرض‌الحسنه برآورده شود. اینجاست که پس از تأمین هزینه‌های برادر مؤمن خویش به صورت قرض‌الحسنه، باید به وی مهلت داد تا پس از پشت سر گذاشتنِ بحران مالی و بازگشتنِ زندگی‌اش به حالت عادی، قرض خود را ادا کند. البتّه طبق تعالیم اسلامی، قرض‌گیرنده (مدیون) باید برای ادای قرض خویش بکوشد نه آنکه ـ خدای ناکرده ـ به تنبلی بگراید و محبّت برادر مؤمن خویش را فراموش کند، و بر قرض‌دهنده (داین) نیز لازم است که تا هر زمان که قرض‌گیرنده مهلت می‌خواهد، به او مهلت بدهدو اجر کار نیک خود را با سخت‌گیری و در تنگنا قرار دادنِ برادر مؤمن خویش از بین نبرد:

و إن کان ذو عُسرَهٍ فنَظِرَهٌ إلی مَیسَره…

اگر (وام‌گیرنده) گرفتار سختی و تنگدستی باشد، باید به او مهلت دهند تا فراخ‌دست شود…

بقره/۲۸۰

۸. پیامدها

بدین ترتیب، پاره‌ای از علل تشریع سنّت قرض‌الحسنه در اسلام برای خوانندگان عزیز معلوم گردید. ترویجِ این سنّت هم‌چنین سبب خواهد شد که:

- هیچ‌کس در جامعه‌ی دینی برای تأمین هزینه‌های ضروریِ زندگیِ خویش درنماند.

- هیچ‌کس از سرِ ناچاری به گناه بزرگی چون «ربا» آلوده نگردد و زیر بار منّت و ظلم مُشتی از خدا بی‌خبرِ نزول‌خوار، گردن خم نکند.

- هیچ‌کس اسیر بانک‌های رباخوار دولتی و خصوصی نشود و عزّت و کرامتِ انسانی و الهیِ خود را قربانیِ مناسبات ذلّت‌بار بانکی نکند.

- رابطه‌ی برادری در میان مؤمنان استوار شود و اخوّت اسلامی معنا یابد و دغدغه‌های نفسانی و سیری‌ناپذیر دنیایی که خرج تجمّلات و مصارف اشرافی در زندگی‌ها می‌شود، به دغدغه‌های الهی جهت رفع نیاز برادران مؤمن خویش تبدیل شود.

- ازدواج‌ها به تأخیر نیفتد، درمان‌های ضروری به موقع صورت گیرد، رفاه همگانی میسّر گردد، فضای کار و تلاش و فعّالیّت، نه تنبلی و سربار دیگران بودن، در جامعه گسترش یابد، عزّت و کرامت انسان‌ها حفظ شود، رباخواران و مال‌اندوزانِ بی‌عاطفه و خدانشناس رسوا گردند، روز به روز از تعداد بانک‌های ظالم کاسته شود، رقابت‌های دنیاطلبانه جای خود را به رقابت‌های آخرت‌جویانه دهد و… .

این فواید بی‌شمار است که در نتیجه‌ی آن‌ها، خدای متعال، قرض‌الحسنه را با تعبیر قرض به خویش، ستوده است و در آیه‌ی یازدهم سوره‌ی حدید فرموده است:

مَن ذا الّذی یُقرِضُ اللهَ قرضاً حسناً فَیُضاعفَه لَه، و لَه أجرٌ کریم

کیست آن کس که به صورتی نیکو به خداوند وام (قرض‌الحسنه) بدهد، تا (خداوند) آن را برای او دو چندان کند، و مزدی کریمانه بهره‌ی او شود؟

حدید/۱۱

۹. برتری قرض‌الحسنه

اکنون می‌توان به سرّ روایات شریفی نیز که قرض‌الحسنه را برتر از صدقه دانسته‌اند، پی برد. بخشی از این روایات را در ذیل می‌خوانیم:

النّبی(ص): … و من أقرض ملهوفا فأحسن طلبته، استأنف العمل؛ و أعطاه اللَّه بکلّ درهم ألف قنطار من الجنّه

پیامبر(ص): … هر کس به ستمدیده (و حرمان‌رسیده‌)ای وام دهد و در مطالبه‌ی آن خوشرفتاری کند، اعمال خویش از سر گیرد (که خداوند گذشته‌ی او را آمرزیده است)؛ و خدا در برابر هر درهمِ او هزار قِنطار  از بهشت به وی خواهد بخشید.

ثواب الأعمال/۳۴۱

النّبی (ص): الصّدقه بعشر، و القرض بثمانیه عشر، وصله الإخوان بعشرین، وصله الرّحم بأربعه و عشرین.

پیامبر(ص): (پاداشِ) صدقه ده برابر است، و وام‌دادن (به صورت قرض‌الحسنه) هجده برابر پاداش دارد.

وسائل الشّیعه؛ ۱۱/۵۴۶

الإمام الصّادق: صعد رسول اللَّه «ص» المنبر ذات یوم، فحمد اللَّه و أثنى علیه ثمّ قال: أیّها النّاس! لیبلّغ الشّاهد منکم الغائب:ألا! و من أنظر معسرا کان له على اللَّه عزّ و جلّ، فی کلّ یوم صدقه بمثل ماله حتّى یستوفیه …

امام صادق(ع): روزی پیامبر(ص) بر منبر بالا رفت و به حمد و ثنای خدا پرداخت و فرمود: «ای مردم! حاضران شما به غایبان خبر دهند که: آگاه باشید! هر کس وامدار تنگدستی را مهلت دهد، خدای متعال برای هر روزی که به وامدار مهلت داده است، صدقه‌ای به اندازه‌ی تمامِ آن مال در حقّ او بنویسد، تا آن روز که وام بتمامی پرداخته شود».

الحیاه؛ ۶/۱۵۰

النّبیّ «ص»: … من شکا إلیه أخوه المسلم فلم یقرضه، حرّم اللَّه علیه الجنّه یوم یجزی المحسنین.

پیامبر(ص): … هر کس که برادر مسلمانش (از تنگدستی) نزد او شکایت کند و به او وام ندهد، در آن روز که نیکوکاران پاداش خواهند گرفت، خداوند بهشت را بر او حرام کند.

الحیاه؛ ۶/۱۵۱

الإمام الصّادق «ع»: قرض المؤمن غنیمه و تعجیل خیر، إن أیسر أدّاه، و إن مات احتسب من الزّکاه.

امام صادق(ع): وام دادن به مؤمن غنیمتی است و شتابی در رسیدن به خیر؛ اگر وام‌گیرنده تمکّن یابد آن را خواهد پرداخت، و اگر بمیرد به حساب زکات برای وام‌دهنده محسوب خواهد شد.

اصول کافی؛ ۴/۳۴

۱۰. اهداف اسلام

در پایان تأکید می‌کنیم که همه‌ی تعالیم اسلامی با دو هدف تشریع شده‌اند:

-  عبودیّت الهی

-  عدالت اجتماعی

یعنی اگر عمل به احکام شرعی در راستای یکی از این دو هدف صورت نگیرد، مقبول درگاه الهی قرار نمی‌گیرد. و پیداست که رشد انسان‌ها و رسیدنِ آن‌ها به مرتبه‌ی «عباد الله الصّالحین»، جز از راه تحقّق حکومت عادل و نشر عدالت میسّر نمی‌شود و از این روست که مهم‌ترین رسالت منجیِ آخرالزّمان، پُر کردن زمین از عدل و داد است و منتظران امام عادل نیز باید خود آراسته به عدالت در همه‌ی شئون باشند و نه به کسی ظلم کنند و نه ظالمان را ـ در هر لباس و مقامی ـ تأیید و همراهی کنند. اجرای عدالت، ضامن اجرای احکام دین است (العدل حیاه الأحکام) و احیا و ترویج سنّت قرض‌الحسنه می‌تواند تا حدودی به تحقّق عدالت در جامعه‌ی اسلامی، مدد برساند. پس خوشا به حال عاملین به این سنّت پسندیده.

۱۱. اجرای آرمان‌های الحیاه

جمعی از نزدیکان و شاگردان و علاقمندان استاد علامه محمدرضا حکیمی با الهام گرفتن از روش و منش و زندگی نمودن علمی و عملی ایشان برآن شدند که پس از مطالعه کتابها و بخصوص الحیاه ابتدا انتشاراتی را بنام الحیاه و سپس صندوقی بنام الحیاه تأسیس نمایند تا بتوانیم در سایه الهامات ایشانی بگوییم که ما نه در نوشته‌های ایشان بلکه عملی نیز می‌توانیم شرایط جامعه را آنگونه که اسلام حقیقی بیان می‌نماید به اجرا درآوریم.

۱۲. چه باید کرد؟

امید است با همّت عالی و نیّات خداپسندانه‌ی شما عزیزان، فقر و تکاثر از جامعه‌ی اسلامی زدوده گردند و عزّتِ از دست‌رفته‌ی محرومان و مستضعفان بدیشان باز گردد و مسابقه‌ی رفاه‌طلبی و دنیاجویی در میان برخی اقشار جامعه، جای خود را به مسابقه‌ی فضایل انسانی و آخرت‌جویی بدهد.

امید است با ترغیب بستگان و دوستان و  همسایگان خود آنان را نیز در این امر خیر شریک نموده و توانمندی صندوق را در یاری‌رسانی به خانواده‌ها ارتقاء بخشید.

ارتباط با ما

پرداخت
برای پرداخت پول به صندوق قرض‌الحسنهٔ الحیاة می‌توانید از طریق درگاه پرداخت اینترنتی اقدام نمایید یا با اطلاعات درج شده از طریق بانک به صورت حضوری اقدام نمایید: پرداخت از درگاه اینترنتی بانک اطلاعات حساب:
شماره کارت: 7420-0008-1410-6362
شماره حساب: 0200010973007
شماره شبا: IR180620000000200010973
بانک آینده، به نام مصطفی‌کیا
لطفاً پس از واریز وجه، شماره فیش، نام و مبلغ را به شماره 09372719050 پیامک بزنید.
گزارش‌های فصلی صندوق قرض الحسنه
اسلام علوی یعنی توحید و عدالت
گروه تعاون الحیاه

قرض الحسنهٔ الحیاه
انتشارات الحیاة
خرید آنلاین کتاب