این تصور که عده‌ای گمان می‌کنند جرم و گناه را می‌توان منهای اجرای عدالت کاهش داد قطعا اشتباه است
تاریخ انتشار: ۱۰ بهمن ۱۳۹۳، ۱۶:۱۷

گزارشی از نشست نقد و بررسی کتاب «مبانی نظری اقتصادی اسلامی»

نشست تخصصی جامعه منهای فقر و تکاثر با محوریت کتاب «مبانی نظری اقتصاد اسلامی» با حضور آیت‌الله «سیدجمال‌الدین دین‌پرور» مترجم نهج‌البلاغه و رئیس بنیاد بین‌المللی نهج‌البلاغه، «مصطفی دلشاد تهرانی» مدیر گروه رشته نهج‌البلاغه دانشگاه قرآن و حدیث و «علی‌اصغر پورعزت» مدیر گروه مدیریت دولتی دانشگاه تهران و پژوهشگر نهج البلاغه و «پیام صدریه» مؤلف کتاب «مبانی نظری اقتصاد اسلامی در الحیاه» ششم بهمن ماه به همت بنیاد علمی و فرهنگی الحیات در خبرگزاری بین‌المللی قرآن برگزار شد.
به گزارش حمایت، در ابتدای این مراسم، «پیام صدریه» مؤلف کتاب مبانی نظری اقتصاد اسلامی در کتاب الحیاه با اشاره به انگیزه خود برای تدوین و گردآوری این کتاب اظهار داشت: کتاب مبانی نظری اقتصاد اسلامی بهانه‌ای برای مطرح کردن یکی از معیارهای سلامت اجتماع یعنی فقر و تکاثر شد. وی با بیان اینکه فقرزدایی پیوند عمیقی با عدالت‌طلبی دارد، افزود: مسئله جدی در عصر حاضر، توجه به نیازهای جامعه و پاسخگویی به دلایل ایجاد فقر است، به طوری که باید بررسی شود چرا ۹۰ درصد ثروت جوامع دراختیار ۱۰ درصد مردم قرار گرفته است.
مدیر گروه رشته نهج‌البلاغه دانشگاه قرآن و حدیث در این نشست با بیان اینکه آنچه در مجلدات سوم تا ششم کتاب الحیاه به آن پرداخته شده است مباحثی در رابطه با عدالت اقتصادی، فقرزدایی و تکاثرستیزی است که یکی از حلقه‌های اصلی نظریه عدالت به حساب می‌آید، اظهار داشت: اگر قرار است روابط فردی و اجتماعی ما سر و سامان یابد تنها یک راه وجود دارد که آن هم پیاده کردن عدالت در جامعه است.

85877932737291404841980335287

مصطفی دلشادتهرانی، با اشاره به اینکه امثال این کتاب، حلقه‌های گمشده جامعه ما هستند، اظهار کرد: هرچه بیشتر نسبت به چنین مسائلی حساسیت وجود داشته باشد و تلاش شود چنین مسائلی وارد حوزه قانونگذاری شوند، زودتر از مباحثی که گرفتار آن هستیم رهایی پیدا می‌کنیم. جناب علامه حکیمی، به درستی از مدت‌ها پیش موضوع عدالت را به جد مطرح کرده و ای کاهش گوش‌های شنوایی برای این موضوع وجود می‌داشت.

مهمترین معروف در جامعه، عدالت است
وی ادامه داد: ‌اگر قرار است روابط و مناسبات اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، سیاسی و مدیریتی ما که به شدت آسیب دیده‌اند اصلاح شوند، یک راه بیشتر وجود ندارد و آن تحقق عدالت است و این تصور که عده‌ای گمان می‌کنند جرم و گناه را می‌توان منهای عدالت کاهش داد قطعا اشتباه است و این امر جز بر جرم و جنایت نخواهد افزود.
این استاد علوم قرآن و حدیث تأکید کرد: ‌برای تحقق عدالت باید تکلیف سه مسئله اساسی روشن شود که اول، فهم ما از نظریه عدالت، دوم ملازمه‌شناسی عدالت و سوم عرصه‌های عدالت است.
وی ادامه داد: قبل از اینکه به این سه اصل بپردازم لازم است به این نکته اشاره کنم که آنچه برتر از همه امر به معروف‌ها و نهی از منکرهاست سخن عدالت پرورانه‌ای است که نزد حاکمی ستمگر گفته شود.
دلشاد تهرانی با استناد به این کلام امیرالمومنین بحث خود را ادامه داد و گفت: امام علی علیه السلام می فرماید: وَما أَعْمالُ الْبِرِّ کُلُّها وَالْجِهادُ فِی سَبِیلِ اللّه ، عِنْدَ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ، إِلاَّ کَنَفْثَهٍ فِی بَحْرٍ لُجِّیٍّ. وَإِنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ لاَ یُقَرِّبانِ مِنْ أَجَلٍ، وَلاَ یَنْقُصانِ مِنْ رِزْقٍ، وَأَفْضَلُ مِنْ ذلِکَ کُلِّهِ کَلِمَهُ عَدْلٍ عِنْدَ إِمامٍ جائِرٍ؛
تمامى کارهاى نیک و حتى جهاد در راه خدا در مقایسه با امر به معروف و نهى از منکر چیزى نیست مگر در حدِّ دمیدن انسان در برابر دریـاى خروشان. و نیز ـ معلوم است که ـ امر به معروف و نهى از منکر نه در نزدیک نمودنِ مرگ انسان تأثیر دارد و نه در کاستنِ روزى مؤثر است. و بالاترین مرتبه این کار ـ امر به معروف و نهى از منکر ـ شعار عدالتخواهى در برابر رهبرى ستم پیشه است.
دلشاد با استناد به کلام علوی عدالت را ریشه ای ترین سنت خدا دانست و گفت: جَعَلَ اللّهُ العدلَ قِواماً للأنامِ و تَنزیهاً مِنَ المَظالمِ وَ الآثامِ وَ تَسنیهً للإسلامِ: خداوند عدالت را عامل ثبات براى مردم و دور نمودن و پاکى از ظلمها و گناهان و درخشش و مزیّتى براى اسلام قرار داد.
این مدرس نهج البلاغه با اشاره با اهمیت عدالت و نفی ظلم حتی به یک نفر و در موارد جزئیی به روایتی از امام علی علیه السلام اشاره کرد و گفت: ایشان می فرماید «واللَّه لأن ابیت علی حسک السّعدان مسهّدا أو أجرّ فی‌الأغلال مصفّدا احبّ الیّ من أن القی اللَّه … ظالما لبعض العباد… »- به خدا قسم اگر شب را به بیدارى به روى خار سعدان(خارهای سه شعبه) به روز آرم، و با قرار داشتن غل ها و بندها به بدنم روى زمین کشیده شوم، پیش من محبوبتر است از اینکه خدا و رسولش را در قیامت ملاقات کنم در حالى که به یکی از مردم ستم نموده باشم.-

16

وی ادامه داد: با توجه به این سخنان و این مساله که «امر مردم جز با اجرای عدالت اصلاح نمی گردد» جایگاه عدالت و گستره آن در اندیشه دینی برای ما مشخص می شود.
دلشاد‌ تهرانی در ادامه با بیان پنج مفهوم عدالت در اندیشه علوی گفت:در آموزه‌های اسلامی و بخصوص در نهج‌البلاغه، عدالت در پنج مفهوم آمده است که اولین مفهوم آن یعنی قرار گرفتن هر چیز در جای خود ؛ در این معنا اگر انسان‌هایی در مقام‌هایی هستند که صلاحیت آن را ندارند، امکان تحقق عدالت وجود ندارد. دومین مفهوم، انصاف و داد، یعنی عدالت به مثابه انصاف، سوم عدالت به معنای مساوات، چهارم رعایت حقوق و رساندن هر فرد به حقش و پنجم اعتدال و میانه‌روی است.
وی افزود: مسئله دیگر، ملازمه‌شناسی عدالت است و عدالت در نهج‌البلاغه با چهار موضوع شامل آزادی، اخلاق، حقوق و قانون ملازم است. بدین معنی که آزادی‌هایی که خداوند برای افراد تعیین کرده است را نمی‌توان از آنان گرفت.

عدالت بدون اخلاق محقق نمی شود
وی ادامه داد: امکان ندارد عدالت بدون اخلاق، مثلا دروغ گفتن محقق شود، همه چیز در جامعه باید شفاف بوده و حقوق افراد در همه عرصه‌ها (از جمله حقوق زنان، کودکان، حقوق کار و…) رعایت شود و نکته چهارمی که باید دانست این است که هرجا قانون زیرپا گذاشته شود عدالت معنا پیدا نخواهد کرد.
دلشاد تهرانی با اشاره به مقوله آزادی گفت: آزادی در انتقاد و اظهار نظر و هم چنین آزادی در تفکر، آزادی هایی است که خداوند برای بشر قرار داده است.
وی در این باره ادامه داد: امیرالمومنین علیه السلام می فرماید: فلا تکلمونی بما تکلم به الجبابره ، و لا تتحفظوا منی بما یتحفظ به عند اهل البادره ، و لا تخالطونی بالمصانعه ، و لا تظنوا بی استثقالا فی حق قیل لی. آنگونه که با زمامداران ستمگر سخن می گوئید با من سخن مگوئید و آنچنانکه در پیشگاه حکام خشمگین و جبار خود را جمع و جور می کنید در حضور من نباشید و به طور تصنعی و منافقانه با من رفتار منمائید و هرگز گمان مبرید در مورد سخن حقی که به من پیشنهاد کرده اید کندی ورزم یا ناراحت شوم.
این مدرس دانشگاه در ادامه به سومین موضوع در بحث عدالت اشاره کرد و گفت: سومین موضوع مهم، عرصه‌های عدالت است و عدالت در آموزه‌های اسلامی و در نهج‌البلاغه، هشت عرصه شامل عدالت فردی، اجتماعی، سیاسی، خانوادگی، مدیریتی، اقتصادی، قضایی و فرهنگی دارد.
وی با توجه به گسترده و منظومه ای بودن نظریه عدالت در اندیشه شیعی خاطر نشان کرد: مفاهیم، ملازمات و عرصه های عدالت در جزء و کل به مثابه ظروف مرتبطه هستند و محال است جامعه‌ای عدالت‌محور محسوب شود در حالی که به یکی از این نکات بی‌توجه باشد چرا که یکی بدون دیگری عدالت را رقم نمی‌زند.
دلشاد تهرانی افزود: عدالت فردی، الزام رعایت عدالت بر خود، عدالت خانوادگی یعنی توجه به عدالت در مناسبات خانوادگی و توجه به حقوق زن – که در نهج البلاغه بسیار به آن پرداخته شده- ، عدالت اجتماعی یعنی احقاق حق همه افراد جامعه، عدالت سیاسی عمل کردن در قدرت براساس عدالت، عدالت قضایی به معنای عدم فشار وارد کردن به قضات و استقلال آنها و عدالت فرهنگی به معنای اجازه دادن به مردم برای دریافت اخبار و اطلاعات و رشد علمی و اخلاقی است.
این نهج البلاغه پژوه با اشاره به مساله عدالت اجتماعی به ذکر کلامی از امیرالمومنین پرداخت و گفت: «لن تُقَدّسَ أُمه لا یُؤْخَذ للضعیف فیها حقّه من القوىّ غیرمُتَتَعْتِعٍ». یعنی هیچ جامعه ای رنگ پاکی را نمی بیند مگر این که ضعیف، بتواند حق خود را در آن جامعه از ظالم بدون لکنت و ترس بگیرد.

عدالت با تبعیت کورکورانه جمع نمی شود
مدیر گروه نهج البلاغه دانشگاه قرآن و حدیث هم چنین در مورد مساله عدالت قضایی به بخشی از سیره علوی در مورد ابوالاسود دوئلی پرداخت و گفت: حضرت على علیه السلام أبو الأسود دوئلى که از شخصیتهاى بزرگ عالم‏ اسلام و جهان تشیّع بود را در بصره مقام قضاوت داد؛ و سپس او را عزل کرد. این قاضى نزد امیر المؤمنین آمد و گفت: لم عزلتنی و ما خنت و لا جنیت؟ چرا مرا عزل کردى، با اینکه نه خیانتى کرده بودم و نه جنایتى؟ امام على در پاسخ او فرمود: إنّی رأیت کلامک یعلو کلام خصمک. یعنی به هنگام سخن گفتن با طرفین دعوی، دیدم صدایت از صداى متهم بلند‌تر شد و به همین خاطر تو را عزل نمودم.
دلشاد تهرانی با تاکید بر این بخش کلام علوی تصریح کرد: این مساله مربوط به بلند شدن صدای قاضی در برابر متهم بود تا چه رسد به مسایل دیگری مانند شکنجه و… که کاملا در این نگاه مردود است.
وی در بخش دیگری از سخنانش به مصداق عدالت فرهنگی پرداخت و گفت: امیرالمومنین می فرماید آگاه باشید! معاویه گروهی از گمراهان را همراه آورده است و حقیقت را از آنان می پوشاند تا کورکورانه گلوهاشان را آماج تیر و شمشیر کنند.
دلشاد تهرانی ادامه داد: این تعبیر امام علی نشان دهنده آن است که مردم باید در حکومت عادلانه به اخبار و اطلاعات دسترسی آسان و گسترده داشته باشند تا تبعیت کورکورانه و جهل فرهنگی در جامعه به وجود نیاید.

8587793225403203995704566933

وی در پایان عنوان کرد: اگر ما این سه عرصه عدالت یعنی مفاهیم، ملازمات و عرصه ها را مطالبه و به قانون تبدیل کنیم، ان شاء‌الله شاهد تحقق عدالت در جامعه خواهیم بود.
در ادامه، آیت‌الله دین‌پرور رئیس بنیاد بین‌المللی نهج‌البلاغه در رابطه با اهمیت عدالت اقتصادی اظهار داشت: بزرگترین ظلم در جامعه ما وجود حکومت طاغوت پیش از پیروزی انقلاب اسلامی بود، در آن دوران داشتن کتاب نهج البلاغه جرم محسوب می‌شد.
وی با بیان اینکه بزرگ‌ترین مانع اجرای عدالت حکومت‌های ظالم و فاسد هستند، افزود: به برکت پیروزی نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران، این مانع برطرف شد و حکومت به دست افرادی لایق افتاد و در رأس نظام نیز امام راحل(ره) و ادامه‌دهنده راه ایشان، مقام معظم رهبری قرار گرفتند.

اقتدار جامعه در گرو رفع فقر است
آیت الله دین‌پرور با بیان اینکه حکومت جمهوری اسلامی ایران حداقل در ۳۰۰ سال اخیر یکی از حکومت‌های منحصر به فرد است، گفت: آنچه باید محققان و فعالان عرصه‌های مختلف به آن بپردازند، شیوه اجرای عدالت و محقق شدن آن در جامعه است، چرا که نظام هستی نیز برپایه عدالت استوار شده و ما باید برای برپایی آن راهکارهای عملی محقق سازیم.
سپس پورعزت مدیر گروه مدیریت دانشگاه تهران با اشاره به اینکه جامعه عدل در برابر تکاثر و فقر است، خاطرنشان کرد: فقر مقوله‌ای گریزناپذیر و به عنوان واقعیت اجتماعی زندگی به حساب می‌آید، اما سؤال این است که آیا می‌توان جامعه بدون فقر داشت؟ برخی معتقدند باید فقر از بین برود، اما در مقابل، برخی می‌گویند اگر فقر از بین برود کارهای سنگین و کثیف را چه کسانی باید انجام دهند.

85877932249256932021178157015

وی با بیان اینکه عده‌ای برای کند کردن اصلاح جامعه و از بین بردن فقر برنامه‌ریزی می‌کنند، گفت: در کشورهای در حال توسعه طرح‌های بسیاری تدوین شده‌اند اما هیچ‌کدام به نتیجه‌ای نرسید و ناکام باقی ماند.
پورعزت با اشاره به لزوم شناخت فقر خاطرنشان کرد: برای فقرزدایی باید ابعاد جلوه‌های گوناگون آن را شناسایی و درک کنیم که البته مرحله پیش از آن، احساس این مشکل است. هم‌اکنون در بسیاری از کشورها کسانی که برای فقرزدایی برنامه‌ریزی می‌کنند در شرایط رفاه قرار دارند، به همین جهت برنامه‌ها نتیجه‌بخش نخواهد بود.
وی تجربه فقر را مهمترین اقدام جدی برای رفع آن دانست و گفت: پیشرفت و اقتدار یک جامعه در گرو رفع فقر است بنابراین امکان ندارد در شرایطی که مردم علاقمند به افزایش ثروت و تجملات هستند، بتوانیم شرایط حیات طیبه را پی‌ریزی کرده و برای فقرزدایی برنامه‌ریزی کرد، چرا که از ستم نمی‌توان به عدالت رسید.


پاسخ دهید

اسلام علوی یعنی توحید و عدالت
گروه تعاون الحیاه

قرض الحسنهٔ الحیاه
انتشارات الحیاة
خرید آنلاین کتاب